Bushcraft, woodcraft, woodlore, scoutcraft… wiele egzotycznych pojęć, od których może zakręcić się w głowie. Tymczasem wszystkie one mają obecnie bardzo podobne znaczenie, któremu prawdopodobnie najbliższe jest pojęcie „puszczaństwa”.
Zamiast wyjaśniać, jaka jest różnica etymologiczna między poszczególnymi angielskimi słowami (dla zainteresowanych na końcu artykułu), poszukajmy tego, co je wszystkie łączy: chodzi o umiejętności i doświadczenie potrzebne do przebywania w naturze, czyli obozowanie, polowanie, zbieractwo, rozpalanie ognia, obróbkę drewna, wytwarzanie narzędzi, zielarstwo, orientację w terenie itd. Bushcraft może być krótkoterminową (kilka dni) lub długoterminową sprawą (kilka miesięcy), albo może to być styl życia (stałe życie w naturze). Są to właściwie umiejętności, które naszym przodkom umożliwiały jak najwygodniejsze funkcjonowanie w przyrodzie. Dziś są jednak przeważnie kwestią aktywności rekreacyjnych i hobby. Prawdopodobnie najbardziej znanym popularyzatorem bushcraftu jest brytyjski instruktor i autor książek Ray Mears, którego programy telewizyjne zyskały ogromną popularność i rozpowszechniły wiedzę o bushcrafcie na całym świecie. Ray Mears jest często porównywany z innym brytyjskim popularyzatorem, Bearem Gryllsem. Porównanie to opiera się jednak często na błędnym założeniu: podczas gdy Ray Mears zajmuje się bushcraftem, Bear Grylls jest raczej mistrzem technik przetrwania (ang. „survival”), które mają inny cel: jak najszybszy powrót do cywilizacji, np. po katastrofie samolotu, zatonięciu statku czy zgubieniu się na pustkowiu. Ktoś, kto walczy o przetrwanie, nie chce być w naturze, ponieważ stanowi ona dla niego w danej chwili zagrożenie. W bushcrafcie chodzi natomiast o jak najbardziej komfortowe, samowystarczalne bytowanie w przyrodzie, w oparciu o naturalne zasoby i możliwości. O tym, że bushcraft nie jest dyscypliną wyłącznie dla doświadczonych poszukiwaczy przygód, ekspertów od przetrwania i byłych żołnierzy, świadczy przykład Jana Malůška, dwudziestopięcioletniego studenta architektury z Brna, który w wolnym czasie intensywnie poświęca się bushcraftowi już od ponad sześciu lat. Opowiedział nam o swojej pasji i udostępnił zdjęcia (wszystkie fotografie w tym artykule pochodzą z jego wypraw): [caption id="attachment_2829" align="aligncenter" width="560"]
Jan Malůšek podczas swojej wędrówki po Słowacji.[/caption] Jak opisałbyś bushcraft? Mówiąc prosto, postrzegam bushcraft jako poznawanie przyrody poprzez rzemiosło i umiejętności, które pozwalają nam w niej żyć. Moim zdaniem zaczyna się on od decyzji o dobrowolnym opuszczeniu cywilizacji i wyruszeniu na poznawanie natury, nauczeniu się czerpania z niej wszelkich zasobów i wykorzystywania ich do życia. A ponieważ wszystko to praktykowali i doprowadzali do doskonałości nasi przodkowie przez stulecia, można powiedzieć, że bushcraft to świadome przyswajanie dawnych rzemiosł i umiejętności, które wywodzą się z natury i ku naturze ponownie zmierzają. Czy bushcraft jest dla Ciebie bardziej hobby, czy stylem życia? Bushcraft jako filozofia nieodłącznie przejawia się w codziennym życiu. Chodzi o relację z przyrodą i ze światem. Chodzi o pragnienie poznawania i uczenia się, aby moje życie było pełniejsze i prostsze. W praktyce możemy nazwać go hobby, jeśli mieszkamy w mieście i od czasu do czasu wybieramy się do lasu, aby wypróbować różne techniki. Jeśli mieszkam samowystarczalnie na odludziu przy lesie, tak jak moi przodkowie korzystam z bushcraftu na co dzień. Wtedy to nie jest hobby, ale życie. I to właśnie chcę kiedyś osiągnąć. Co skłania Cię do spędzania czasu z dala od cywilizacji i nauki umiejętności związanych z życiem w naturze? Poszukiwanie spokoju z dala od ludzkiego hałasu i pośpiechu. Oraz pragnienie poznania prawdziwego świata wokół mnie i samego siebie. Nie tylko przez ekran komputera i przesyconą technologią zachodnią cywilizację. Cywilizację żyjącą w pozornym dobrobycie, gdzie nikt nie pyta: gdzie i jak żyło, umarło i zostało przetworzone to całe różowe mięso z supermarketu? Skąd płynie woda pitna w kranie lub dokąd trafia wszystko, co beztrosko wyrzucam do kosza na śmieci? Czujesz się w naturze bardziej „u siebie” niż w mieście? Jedno i drugie ma w sobie coś wyjątkowego i obu tych rzeczy potrzebuję do szczęśliwego życia. Jako architekt staram się szukać sposobów na zacieranie granicy między przyrodą a miastem. Z każdą kolejną rośliną posadzoną w skrzynce na balkonie, meblem z litego drewna czy zebranym i wysuszonym ziołem przyniesionym z łąki wprowadzam do mojego (obecnego) domu w mieście kawałek czystej natury, i to sprawia mi radość. I odwrotnie, wędrując po lasach, chętnie zabieram ze sobą niektóre zaawansowane technologicznie elementy ekwipunku z cywilizacji, które bardzo mi się przydają. [caption id="attachment_2832" align="aligncenter" width="560"]
Rozpalanie ognia krzesiwem i świeżą naturalną hubką.[/caption] Jakie umiejętności obejmuje bushcraft? Co potrafisz Ty sam? Co potrafię? Obecnie czuję się dość pewnie w rozpalaniu ognia krzesiwem, nocowaniu w dowolnej porze roku i terenie, orientacji poza cywilizacją, pozyskiwaniu wody, pracy ze sprzętem wspinaczkowym oraz w podstawach taternictwa. Wykułem nóż myśliwski ze stali zgrzewanej, pozyskiwałem wodę, ogień i dziegieć z brzozy, nauczyłem się oprawiać ryby, zające, króliki oraz drób i ptactwo, a także zebrałem własne plony owoców i warzyw. Czego jeszcze planujesz się nauczyć? Wciąż czuję się jak początkujący. Przede mną jeszcze tyle do nauczenia się, wypróbowania, osiągnięcia, że mam zajęcie chyba na całe życie. :-) Zamierzam zrobić łuk z jesionu (pień schnie już w piwnicy), opanować techniki rozpalania ognia za pomocą łuku ogniowego i świdra ręcznego (rozpalanie ognia przy użyciu łuku i dłoni – przyp. autora), uczyć się kowalstwa, stolarstwa i rzeźbiarstwa w drewnie. Chcę aktywnie uczestniczyć w uboju i obróbce większego zwierzęcia (wieprzowina, jagnięcina, cielęcina), nauczyć się garbarstwa i wytworzyć własne skóry futerkowe oraz wyprawione, a z nich następnie wykonać użytkowe przedmioty (pasek, manierkę na wodę, pochwę na nóż itp.). [caption id="attachment_2828" align="aligncenter" width="560"]
Kucie noży ze stali damasceńskiej.[/caption] Czy bushcraft oznacza ekstremalne przeżycia na granicy przetrwania? Czy każdy sobie z nim poradzi? Ogólnie rzecz biorąc: jak sobie pościelesz, tak się wyśpisz. :-) Śmiem twierdzić, że bushcraft jest niemal dla każdego. To, jak bardzo wymagający i surowy będzie Wasz pobyt w naturze, zależy tylko od Was. ☺ Uważam, że jedynym warunkiem jest pewna sprawność manualna. Komu jednak nie została ona dana od początku, ten może ją wypracować cierpliwością i treningiem. W bushcrafcie obowiązuje zasada: Nigdy się nie poddawaj! Czy życie w czeskiej przyrodzie jest wymagające? Większość czeskiej przyrody nie ma zbyt wiele wspólnego z prawdziwą dziczą. Jedynym „zagrożeniem” ze strony fauny w naszych lasach są chyba (zbyt liczne) dziki, dla których i tak nie znajdujecie się w jadłospisie. Podczas moich wypraw zdałem sobie również sprawę, że w naszym kraju trudno jest się naprawdę zgubić, ponieważ na każdym kroku można natknąć się na wieś, leśniczówkę czy pojedyncze gospodarstwo. Czyli nie postrzegasz przyrody w Czechach jako niebezpiecznej? Zależy, jak na to spojrzeć. Granica między „życiem” a „przetrwaniem” jest na ogół znacznie cieńsza, niż często sobie uświadamiamy. Wystarczy podczas zimowej wycieczki po Szumawie wpaść do rzeki: w ułamku sekundy masz przemoczone ubranie, cały sprzęt i niedziałający telefon. Temperatura w nocy spada poniżej zera i spokojna wyprawa zmienia się w koszmar. Albo w twardą, lecz wzmacniającą lekcję, jeśli wiesz, jak utrzymać ciepło i wysuszyć swoje rzeczy. Ale tu mówimy o sytuacjach kryzysowych… Tak. Jeśli nie zdarzy się żaden wypadek, można ogólnie powiedzieć, że czeska przyroda jest bardzo wyrozumiała nawet dla niedoświadczonego wędrowca. Z drugiej strony mamy tu dzięki temu doskonałe warunki do nauki. Nie grozi mi, że podczas pierwszego biwaku zje mnie niedźwiedź albo zamarznę przy -40°C. :-) Niewiele krajów na świecie może poszczycić się tak różnorodnymi zmianami w cyklu rocznym. W Czechach możemy w lipcu w okolicach Litovla lub w rejonie Soutoku całkiem udanie symulować las podzwrotnikowy, a w lutym w Karkonoszach doświadczać warunków rodem ze Szwecji. Powinniśmy to należycie doceniać. [caption id="attachment_2831" align="aligncenter" width="560"]
Zimowe obozowanie.[/caption] Opowiedz nam o swoich najciekawszych doświadczeniach. Kiedy po zmroku uda Ci się samym krzesiwem rozniecić ogień w hubce z małego kłębka trawy, którą jako jedyną znalazłeś wystającą spod półmetrowej warstwy śniegu i cały dzień suszyłeś na ciele własnym ciepłem – to naprawdę rozgrzewa serce. Świadomość, że nie ma takiego dnia, w którym nie potrafiłbym przyzwoicie przenocować z dala od cywilizacji, dodaje również pewności siebie. Mogłem się o tym przekonać w lutym tego roku, gdy temperatura w nocy spadła do -20°C. Brodzenie przez rzeki, zjazdy na linie ze ścian skalnych, wspinanie się w korony drzew, przedzieranie się przez gąszcze, czołganie w błocie… to wszystko przesuwa granice i pokazuje, czy natura jest w stanie Cię zatrzymać, czy nie. Czy zatem bushcraft to walka z naturą, czy współistnienie w harmonii? Przychylam się do tej drugiej opcji. Trzeba jednak zdać sobie sprawę, że natura jako taka nie jest sielanką. Łańcuchy pokarmowe są tego jasnym dowodem. Wszystko w przyrodzie rodzi się, żyje, wydaje potomstwo i umiera. To niekończący się cykl. Życie w harmonii z naturą oznacza także zabijanie, ścinanie drzew, oranie i ciosanie drewna. Inaczej byśmy nie przeżyli. Wierzę jednak, że wszystko da się robić z czystym sumieniem. Sądzę więc, że możemy żyć w harmonii z przyrodą w takim stopniu, w jakim ją rozumiemy i potrafimy pojąć. Czy bushcraft jest zatem przyjazny dla przyrody? To zależy od każdego człowieka. Można ściąć całą małą siewkę świerka w szkółce leśnej, albo to samo drewno pozyskać przez odcięcie którejś z dolnych gałęzi wyrośniętego świerka. Można zebrać wszystkie zioła na łące niczym kombajn, albo zostawić co trzecią roślinę dla pszczół i naturalnego odnowienia. Podobnie jest z ogniem. Dlaczego przez stulecia nikt nie ogłaszał (poza wyjątkami) zakazu rozpalania ognia w lesie? Ponieważ ludzie potrafili obchodzić się z ogniem. Nic dziwnego, że dzisiaj taki zakaz ma charakter powszechny. W domu po prostu przekręcamy głowicę termostatu przy grzejniku pod oknem. Wracając do pytania… bushcraft to zrównoważony sposób życia. Biorę z przyrody tyle, ile potrzebuję, a wszystko po zużyciu wraca z powrotem do natury. Bushcraft to także miłość do przyrody. Jeśli ją kochasz, będziesz o nią dbać, a nie wyrządzać jej krzywdę. Zatem tak, z globalnego punktu widzenia bushcraft jest zdecydowanie jednym z najbardziej oszczędnych dla środowiska sposobów życia na Ziemi. Czy umiejętnościami bushcraftowymi można zajmować się także poza naturą? Bushcraft, zwłaszcza na bardziej zaawansowanym poziomie, nie wymaga bezpośrednio przebywania w dziczy. Wręcz przeciwnie. Noża bez kowadła i węgla raczej nie wykujesz. :-) Oczywiście im większy masz kontakt z naturą, tym łatwiej i bardziej naturalnie wszystko przychodzi. Możesz jednak siedzieć na ganku swojego domku i strugać łuk, postawić piec do chleba w ogrodzie albo uczyć się wspinaczki na sztucznej ściance. Ważne jest to, jak podchodzisz do bushcraftu, a nie gdzie go praktykujesz. Zajmujesz się bushcraftem sam? Spędziłem w naturze kilka dni w samotności z myślą, jak wspaniale będzie odpocząć od wszystkiego i wszystkich oraz nacieszyć się przyrodą. Doświadczenie okazało się jednak zupełnie inne. Samotność jest smutna, zbyt cicha. Nie możesz nikomu powiedzieć, jak bardzo ci się tu podoba, nie masz z kim dzielić pięknego widoku zachodzącego słońca. Samotność zamyka człowieka. Komuś może to odpowiadać, mnie nie. Na pewno nie przez tak długi czas. Poza tym na wyprawy warto wyruszać w kilka osób, na których można w pełni polegać, choćby dlatego, że bushcraft wcale nie jest łatwy i nierzadko dodatkowa para rąk bardzo się przydaje. Osobiście uprawiam bushcraft z moją żoną (która podziela tę pasję ☺), bratem i kilkorgiem dobrych przyjaciół. [caption id="attachment_2835" align="aligncenter" width="560"]
Schronienia z gałęzi iglastych, trzciny i palenisko typu Dakota z wędzarnią.[/caption] Z jakich źródeł czerpiesz wiedzę? Pierwszą książką, z której się uczyłem, była „biblia przetrwania” SAS – „SAS Survival Handbook” Johna Wisemana. Z jego niesamowitej wiedzy czerpię do dziś. Później książki „Przetrwać!” i „Walczyć!” Lena Cacutta. Mam pobrane wszystkie odcinki programów „Szkoła przetrwania” oraz „Człowiek kontra dzika przyroda” Beara Gryllsa, które do dzisiaj z zainteresowaniem oglądam i robię z nich mnóstwo notatek. Kilka lat później z polecenia znajomego odkryłem równie sławnego (w Czechach nieco mniej znanego) Ray Mearsa. Kluczowe detale decydujące o sukcesie lub porażce każdej próby rzadko jednak mieszczą się w programie telewizyjnym. Bardziej szczegółowe instrukcje znajdowałem przeważnie na YouTube. Tutaj z pewnością warto wymienić jako moje wzory pana Mílę i jego kanał Primitivní dovednosti, Petra Beara czy Marka Chlíbka. Bardzo chciałbym kiedyś spotkać się z nimi osobiście i pouczyć się czegoś „na żywo”. Co oznacza „być dobrym” w bushcrafcie? To właśnie jest w bushcrafcie piękne. Większość dyscyplin na świecie potrzebuje sędziów, komisji czy arbitrów, którzy orzekną, jak dobry w czymś jesteś. W bushcrafcie jedynym i najbardziej surowym sędzią jest sama natura. Niczego nie dostaniesz za darmo, nie da się jej ominąć ani przekupić. Albo coś umiesz i to działa, albo nie. Zazwyczaj nie ma nic pomiędzy. I jak we wszystkim: tylko trening pozwala osiągnąć doskonałość. Czy bushcraft opiera się na wysokiej jakości ekwipunku i „nowoczesnych” narzędziach, czy polegasz wyłącznie na naturalnych zasobach? Nie jestem ortodoksyjnym „jaskiniowcem” i chętnie noszę ze sobą dobrej jakości sprzęt, na którym można polegać. Pewnych zalet wyposażenia wyprodukowanego fabrycznie po prostu nie da się osiągnąć za pomocą darów natury, choćby było się w tym najlepszym. Jeśli jednak ubierzesz się w softshell i Gore-Tex, uzbroisz w zapalniczkę żarową, lampę, dmuchany materac, namiot, kuchenkę z naczyniami itp., nie jestem pewien, na ile będziesz w łączności z naturą i czego tak naprawdę się od niej nauczysz… Wierzę w rozsądny złoty środek. W odzieży u mnie nadal wygrywa bawełna, ale wiatrówkę z membraną Gore-Tex mam w plecaku na wypadek potrzeby – i tak ze wszystkim. Dziś poprzez bushcraft wracamy do życia przodków, ale nie jesteśmy od niego w pełni zależni. W tym widzę główną, istotną różnicę. To, co potrafimy, możemy wykonać sami. Możemy żyć w harmonii z przyrodą, oszczędnie, ekologicznie, odpowiedzialnie, a mimo to mieć taki luksus, jak energia elektryczna i wszystko, co z niej wynika. Bezwzględnego powrotu do korzeni, podobnie jak obsesji na punkcie nowinek technologicznych, nie uważam za drogę naprzód. [caption id="attachment_2833" align="aligncenter" width="560"]
Pozyskiwanie wody z pnia brzozy.[/caption] Dodatek – znaczenie i pochodzenie pojęć: Woodcraft wywodzi się już z XIV wieku z Anglii i oznacza: umiejętności związane z przebywaniem w środowisku leśnym, leśnictwo oraz wytwarzanie drewnianych narzędzi. [źródło] Scoutcraft ma znaczenie synonimiczne i pochodzi prawdopodobnie z czasów kolonizacji Ameryki w XVIII wieku. [źródło] Woodlore ma znaczenie synonimiczne, a najstarszy zachowany zapis pochodzi z końca XIX wieku. Bushcraft wywodzi się z XIX wieku z Australii i pierwotnie oznaczał: umiejętności związane z przebywaniem w buszu (australijski typ krajobrazu). Dziś używany jest jako synonim poprzednich pojęć. [źródło]
